Polska stoi u progu wdrożenia drugiej Dyrektywy o Kredycie Konsumenckim. Mowa o Dyrektywie w sprawie kredytów konsumenckich 2023/2225 z 18 października 2023 r. (CCD II). Projekt ustawy wdrażającej został opublikowany w lipcu 2025 r. Od tego czasu w domenie publicznej trwają dyskusje nad zapisami proponowanej ustawy. Jednym z najszerzej komentowanych instrumentów jest sankcja kredytu darmowego, czy jak też w niektórych przypadkach „darowanego”.

Już dziś, aktualnie obowiązująca ustawa o kredycie konsumenckim reguluje prawo kredytodawców do złożenia tzw. oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego i do odmowy uregulowania odsetek i prowizji od udzielonego kredytu.

Skala spraw sądowych z powództwa kredytobiorców rośnie w tempie dwucyfrowym, a kancelarie specjalizujące się w dochodzeniu roszczeń z SKD intensyfikują działalność. Według danych sektora pożyczkowego liczba spraw sądowych dotyczących SKD na koniec III kwartału 2025 r. wynosiła ponad 19 tys., co stanowi kolejny sygnał o narastającej presji regulacyjno-procesowej wobec kredytodawców.

Projektowana ustawa o kredycie konsumenckim, implementująca Dyrektywę CCD2, radykalnie przebudowuje konstrukcję sankcji. Zastępuje dotychczasową jednolitą formułę SKD trójstopniowym modelem, którego celem jest zwiększenie proporcjonalności oraz eliminacja nadużyć po obu stronach procesu.

Dyrektywa CCD2 nakłada na państwa członkowskie ogólny obowiązek ustanowienia sankcji za naruszenia przepisów krajowych dotyczących kredytu konsumenckiego. Muszą być one „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”, jednak CCD2 nie wskazuje szczegółowego modelu sankcji. Oznacza to, że ustawodawca krajowy może różnicować ich zakres, o ile zapewnia realną ochronę konsumenta, nie może jednak poprzestać na wymierzaniu kary administracyjnej. Sankcja musi być zastosowana także w relacji konsument- kredytodawca.

Przyjęte w polskim projekcie ustawy reguły znacząco zmieniają paradygmat dotychczasowej sankcji kredytu darmowego.

Trzy warianty sankcji w projekcie ustawy

W przypadku naruszenia przepisów przez kredytodawcę, projektowana ustawa przewiduje 3 rodzaje sankcji – od najsurowszej (kredyt darowany), przez klasyczną sankcję kredytu darmowego, po sankcję częściową.

Najdalej idący skutek przewiduje sankcja kredytu darowanego, czyli sytuacja, w której konsument nie zwraca kapitału, odsetek ani kosztów. Dotyczy to sytuacji najpoważniejszych naruszeń związanych z udzieleniem kredytu bez wyraźnego wniosku konsumenta, czy zastosowania domniemania zgody konsumenta na zawarcie umowy. To całkowicie nowa, najostrzejsza forma sankcji przewidziana w projekcie ustawy o kredycie konsumenckim.

Kolejnym rodzajem sankcji jest sankcja kredytu darmowego, która została bardziej precyzyjnie uregulowana i znajduje zastosowanie m.in. w przypadku braku oceny zdolności kredytowej lub dokonania jej w sposób niezgodny z interesem konsumenta, przekroczenia maksymalnych pozaodsetkowych kosztów, braku wymaganych elementów umowy (RRSO, zasady spłaty, prawo odstąpienia itd.). W świetle danych rynkowych właśnie te naruszenia stanowią dziś podstawę większości pozwów konsumentów przeciwko kredytodawcom.

Ustawodawca wprowadza także częściową sankcję kredytu darmowego, polegającą na tym, że klient po złożeniu oświadczenia, zwraca tylko kapitał i połowę odsetek. To rozwiązanie inspirowane zasadą proporcjonalności i najnowszym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE).

Za fundament nowego modelu można uznać wyrok TSUE z 13 lutego 2025 r. (C-472/23), w którym Trybunał stwierdził, że sąd krajowy powinien zbadać, czy naruszenia w obszarze przepisów ustawy miały realny wpływ na decyzję konsumenta, wskazując że sankcja nie może być niewspółmierna do naruszenia. Ta teza wyroku odchodzi od wcześniejszej skrajnie formalistycznej interpretacji, wg której niemal każde naruszenie w odniesieniu do treści umowy o kredyt konsumencki, bez względu na skutkowało klasyczną sankcją kredytu darmowego. Jednocześnie wzmacnia argumenty kredytodawców dotyczące nadużyć prawa i konieczności ważenia interesów stron.

Z punktu widzenia kredytodawców sankcje projektowane w ustawie oznaczają istotne obciążenia na trzech płaszczyznach finansowej, regulacyjnej i reputacyjnej.

Zwłaszcza sankcja w modelu „darowanego kredytu” w perspektywie finansowej prowadzi do całkowitej lub częściowej utraty odsetek, kosztów i prowizji, co za tym idzie do nieprzewidywalności rentowności portfela. Nie bez znaczenia jest też konieczność zaostrzenia polityki scoringowej i ograniczenia ekspozycji na kredyty krótkoterminowe i wysokokosztowe.

W perspektywie ryzyka regulacyjnego sankcja skutkuje niepewnością interpretacyjną w zakresie proporcjonalności, ryzykiem masowych reklamacji i pozwów oraz rosnącymi kosztami obsługi prawnej.
Nagłaśnianie sporów, presja regulatorów i organizacji konsumenckich oraz negatywna narracja medialna wpływają na utratę zaufania konsumentów i pogorszenie wizerunku marki. Pośrednio wpływają także na trudności w pozyskiwaniu finansowania na działalność kredytową.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów projektowanej regulacji jest fakt, że sankcja kredytu darmowego – we wszystkich trzech wariantach – nie jest w ogóle powiązana ze stopniem należytej staranności kredytodawcy ani z oceną realnego wpływu naruszenia na sytuację i decyzję konsumenta. Jest to założenie konstrukcyjne, które projekt powiela z obecnie obowiązującej koncepcji sankcji kredytu darmowego, mimo jednoznacznych wskazań TSUE dotyczących konieczności ważenia proporcjonalności sankcji.

Zgodnie z projektem ustawy, dla zastosowania sankcji nie ma znaczenia, czy naruszenie było zawinione, niezawinione, czy wynikało z błędu technicznego. Prawo do dochodzenia roszczeń konsumenta nie jest uzależnione od tego, czy uchybienie mogło wpłynąć na racjonalną decyzje konsumenta, ani czy konsument poniósł z tytułu zawarcia umowy szkodę.

Perspektywa na 2026 rok

Projekt ustawy o kredycie konsumenckim wprowadza najgłębszą od lat reformę sankcji za naruszenia obowiązków kredytodawców. Trójstopniowy model sankcji odpowiada kierunkowi wyznaczonemu przez TSUE oraz wymogom CCD2, wzmacnia ochronę konsumentów.

Nowe regulacje znacząco podniosą ryzyko finansowe i regulacyjne po stronie kredytodawców, wymuszając bardziej konserwatywne modele oceny ryzyka, rygorystyczną dokumentację oraz kontrolę proces oceny zdolności kredytowej. Jednocześnie konsumenci otrzymają narzędzie bardziej elastyczne, od całkowitego umorzenia kredytu po częściowe ograniczenie kosztów – zależnie od wagi naruszeń.

Ostateczna wersja projektu ustawy nie jest dziś jeszcze znana, czasu na wdrożenie Drugiej Dyrektywy o Kredycie Konsumenckim pozostało niewiele. W styczniu 2026 r. spodziewamy się prezentacji uwag do projektu ustawy i tzw. konferencji uzgodnieniowej z udziałem przedstawicieli Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który jest twórcą projektu.